Hải quan để làm gì? Câu chuyện ở cửa ngõ quốc gia

Với nhiều doanh nghiệp mới nhập khẩu, cửa khẩu là khâu gây nhiều băn khoăn nhất. Hàng đã thanh toán, đã về tới cảng, nhưng chưa thể đưa về kho: còn phải khai báo, nộp thuế, có lô hàng còn phải kiểm tra thực tế. Cảm giác như có một rào chắn giữa doanh nghiệp và chính lô hàng của mình.

Để hiểu rào chắn ấy, hãy thử nhìn từ phía bên kia của cửa khẩu.

Cửa ngõ có từ khi có biên giới

Từ khi con người xây thành, lập nước, cổng thành và bến cảng đã là nơi hàng hoá phải dừng lại để trả lời một số câu hỏi: hàng gì, của ai, từ đâu đến. Thuế đánh vào hàng hoá qua cửa ngõ là một trong những nguồn thu lâu đời nhất của các nhà nước.

Nhưng những câu hỏi tại cửa ngõ chưa bao giờ chỉ nhằm mục đích thu thuế. Người dân trong nước sẽ sử dụng những món hàng ấy, trong khi họ không biết nhà sản xuất là ai. Một quốc gia cần một điểm kiểm chứng trước khi hàng hoá đi vào đời sống của hàng triệu người.

Một quốc gia cần biết những gì

Trước khi một lô hàng nước ngoài đi vào thị trường, một quốc gia cần trả lời bốn câu hỏi — mỗi câu hỏi gắn với một lợi ích chung mà từng người dân hay từng doanh nghiệp không tự bảo vệ được:

• Hàng hoá có an toàn, có đúng chính sách không? Một số mặt hàng bị cấm, một số cần giấy phép hoặc phải kiểm tra trước khi lưu thông — và cửa khẩu là nơi kiểm chứng các điều kiện đó đã được đáp ứng.
• Trị giá, mã HS, xuất xứ có được khai đúng không? Thuế chỉ công bằng khi mọi doanh nghiệp đều khai báo trung thực. Khai thấp trị giá không chỉ là chuyện giữa một doanh nghiệp với nhà nước — nó làm lệch mặt bằng cạnh tranh của những doanh nghiệp khai báo đúng.
• Có hàng lậu, hàng trái phép lọt qua không? Hàng lậu không qua kiểm tra, không nộp thuế, và doanh nghiệp làm ăn chân chính là bên chịu thiệt đầu tiên.
• Quốc gia đang mua bán những gì với thế giới? Số liệu thống kê là cơ sở để hoạch định chính sách thương mại.

Nhà nước không nghi ngờ riêng một doanh nghiệp nào. Nhưng cũng không thể chỉ dựa vào lời cam kết của từng đơn vị nhập khẩu. Cần một điểm kiểm chứng — và điểm đó là cửa khẩu. Luật Hải quan Việt Nam ghi nhận bốn câu hỏi ấy thành bốn nhiệm vụ của hải quan: kiểm tra, giám sát hàng hoá và phương tiện vận tải; phòng, chống buôn lậu và vận chuyển trái phép hàng hoá qua biên giới; tổ chức thực hiện pháp luật về thuế đối với hàng xuất khẩu, nhập khẩu; và thống kê hàng hoá xuất khẩu, nhập khẩu.

Tờ khai hải quan là một cam kết

Mỗi ngày có rất nhiều lô hàng đi qua cửa khẩu. Hải quan không thể tự mình tìm hiểu từ đầu từng lô hàng: hàng gì, mua của ai, giá bao nhiêu, sản xuất ở đâu. Người nắm rõ những thông tin đó nhất chính là doanh nghiệp nhập khẩu.

Vì vậy, cách hợp lý là để doanh nghiệp tự khai báo, và chịu trách nhiệm về những gì mình khai; phần việc của hải quan là kiểm chứng lời khai ấy. Văn bản ghi nhận lời khai là tờ khai hải quan: tên hàng, số lượng, trị giá, xuất xứ, mã HS. Luật Hải quan quy định người khai chịu trách nhiệm trước pháp luật về tính xác thực của nội dung đã khai và chứng từ đã nộp, và phải lưu giữ hồ sơ hải quan trong 5 năm — vì việc kiểm tra có thể diễn ra cả sau khi hàng đã được thông quan.

Như vậy, mỗi tờ khai là một cam kết với quốc gia, và bộ chứng từ đi kèm là căn cứ để kiểm chứng cam kết ấy. Đó là lý do hợp đồng, hoá đơn thương mại, phiếu đóng gói và vận đơn cần thống nhất với nhau từ trước khi hàng về: chúng là bằng chứng doanh nghiệp xuất trình khi được yêu cầu.

Chi phí ở khâu này không chỉ là tiền thuế, mà còn là thời gian làm thủ tục, công sức chuẩn bị hồ sơ chứng minh trị giá hoặc xuất xứ, và sự cẩn trọng khi xác định mã HS. Với doanh nghiệp nhỏ, đó đều là những khoản đáng kể — và cũng là những khoản dễ phát sinh thêm nhất nếu chuẩn bị muộn.

Vì sao lô này bị kiểm tra, lô kia không

Nếu mở kiểm tra mọi lô hàng, cửa khẩu sẽ ách tắc, chi phí và thời gian của toàn bộ doanh nghiệp đều tăng. Nếu không kiểm tra lô nào, lợi ích chung không được bảo vệ. Mâu thuẫn ấy đòi hỏi một cách làm ở giữa: tập trung kiểm tra vào những nơi có nguy cơ cao, và tạo thuận lợi cho những lô hàng có nguy cơ thấp.

Cách làm đó gọi là quản lý rủi ro. Luật Hải quan quy định việc kiểm tra, giám sát được thực hiện trên cơ sở quản lý rủi ro — vừa để bảo đảm hiệu quả quản lý, vừa để tạo thuận lợi cho hoạt động xuất nhập khẩu. Quản lý rủi ro bao gồm việc đánh giá mức độ tuân thủ pháp luật của chính người khai hải quan và phân loại mức độ rủi ro. Vì vậy, không phải lô hàng nào cũng bị kiểm tra thực tế.

Nói cách khác, niềm tin giữa doanh nghiệp và hải quan cũng được hiện thực hoá dần theo thời gian, thông qua lịch sử khai báo. Khai báo đúng, đủ và nhất quán qua nhiều lô hàng không có nghĩa là sẽ không bao giờ bị kiểm tra, nhưng đó là một phần trong cách mức độ rủi ro được đánh giá. Ngược lại, một lần khai sai có thể khiến những lô hàng sau được xem xét kỹ hơn.

Nghĩa vụ có hai chiều

Khi doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm về lời khai của mình, một câu hỏi tự nhiên nảy sinh: nếu chưa chắc chắn thì sao, và ai bảo đảm thủ tục không kéo dài vô lý? Luật không chỉ đặt ra nghĩa vụ cho doanh nghiệp nhập khẩu. Cũng theo Luật Hải quan, thủ tục hải quan phải được thực hiện công khai, nhanh chóng, thuận tiện và đúng quy định. Người khai hải quan còn có những quyền đáng lưu ý:

• Đề nghị xác định trước mã số, xuất xứ, trị giá hải quan khi đã cung cấp đầy đủ thông tin — rất hữu ích khi bạn chưa chắc một mặt hàng mới thuộc mã HS nào, trước khi ký một hợp đồng lớn.
• Được xem hàng, lấy mẫu dưới sự giám sát của hải quan trước khi khai báo, để khai báo chính xác.

Hai quyền này cho thấy một tinh thần rõ ràng: thay vì phỏng đoán rồi chịu rủi ro, doanh nghiệp có cách để hỏi trước và kiểm tra trước.

Làm đúng thì doanh nghiệp được gì

Lợi ích của việc làm đầy đủ phần việc tại cửa khẩu không phải lúc nào cũng thấy ngay, nhưng là lợi ích thực chất:

• Cạnh tranh công bằng hơn. Quy định áp dụng như nhau cho mọi doanh nghiệp nhập khẩu; hàng lậu, hàng khai sai càng khó lọt qua thì doanh nghiệp làm đúng càng ít bị ép giá.
• Hàng hoá có nguồn gốc rõ ràng. Tờ khai hải quan, hoá đơn và chứng từ nộp thuế là căn cứ để chứng minh tính hợp pháp của hàng hoá khi bán ra, khi có kiểm tra trên thị trường hoặc khi nhà phân phối yêu cầu.
• Chi phí dự tính được. Nắm trước mã HS, thuế suất và điều kiện của mặt hàng, doanh nghiệp tính được giá vốn ngay từ khi đàm phán, không phải chờ đến khi hàng về.

Lợi ích chung của quốc gia được bảo đảm trước, sau đó hàng hoá mới thực sự thuộc về doanh nghiệp.

Trước khi hàng về, cần chuẩn bị gì

• Nắm rõ mặt hàng của mình: thuộc mã HS nào, có cần giấy phép hay thủ tục chuyên ngành không — từ trước khi ký hợp đồng. Xem danh mục mặt hàng để biết những điểm cần lưu ý.
• Nếu muốn hưởng thuế suất ưu đãi theo hiệp định thương mại, thống nhất với người bán ngay từ đầu về giấy chứng nhận xuất xứ (hoặc chứng từ tự chứng nhận xuất xứ, tuỳ hiệp định); thiếu chứng từ này, lô hàng có thể không được hưởng thuế suất ưu đãi đặc biệt.
• Bảo đảm bộ chứng từ thống nhất: tên hàng, số lượng, trị giá trên hợp đồng, hoá đơn thương mại, phiếu đóng gói và vận đơn.
• Chưa chắc chắn thì hỏi trước: đề nghị xác định trước mã số, xuất xứ, trị giá.
• Lưu giữ hồ sơ ít nhất 5 năm.

Nhiều doanh nghiệp uỷ quyền cho đại lý làm thủ tục hải quan. Dù vậy, doanh nghiệp vẫn là bên nắm rõ nhất về hàng hoá của mình — và thông tin doanh nghiệp cung cấp cho đại lý chính là nền tảng của tờ khai.