Vì sao có vận đơn và bảo hiểm? Khi hàng nằm trong tay người thứ ba

Trong mỗi lô hàng có một khoảng thời gian mà cả người bán lẫn người mua đều không trực tiếp quản lý hàng hoá: khi hàng đã rời kho, nằm trong khoang tàu hoặc trong container giữa biển. Suốt nhiều ngày, có khi nhiều tuần, hàng nằm trong tay một bên thứ ba — người vận chuyển.

Từ đó nảy sinh hai câu hỏi. Làm sao biết hàng đã thực sự được giao đi, đúng số lượng, đúng tình trạng? Và nếu xảy ra sự cố trên đường, ai chịu thiệt hại? Vận đơn trả lời câu hỏi thứ nhất; bảo hiểm trả lời câu hỏi thứ hai. Cả hai đều ra đời từ thương mại đường biển.

Khi hàng rời khỏi tầm quan sát của chủ hàng

Thời kỳ đầu của buôn bán đường biển, chủ hàng thường đi theo hàng. Họ có mặt trên chính con thuyền, trông coi từng kiện hàng và trực tiếp bán khi cập bến. Niềm tin được hiện thực hoá bằng sự có mặt của chính họ.

Khi quy mô buôn bán lớn dần, chủ hàng không thể theo mọi chuyến hàng. Họ ở lại và giao hàng cho người chuyên chở. Lúc này cần một thứ thay cho sự có mặt ấy: một chứng từ trong đó người chuyên chở xác nhận đã nhận bao nhiêu hàng, loại gì, tình trạng ra sao. Khi tàu cập bến, người nhận đối chiếu hàng thực tế với chứng từ đó. Đây là hình thức sơ khai của vận đơn — một biên nhận hàng hoá.

Từ biên nhận thành chứng từ đại diện cho hàng hoá

Dần dần, biên nhận ấy được dùng thêm vào một việc khác. Hàng nằm trên tàu nhiều tháng, trong khi thương nhân muốn bán lại lô hàng trước khi tàu cập bến. Họ chuyển giao chứng từ thay cho hàng: ai nắm giữ chứng từ, người đó nhận hàng. Năm 1794, một toà án Anh (vụ Lickbarrow kiện Mason) công nhận vận đơn là chứng từ đại diện cho quyền đối với hàng hoá và có thể chuyển nhượng.

Ngày nay, Bộ luật Hàng hải Việt Nam 2015 quy định vận đơn là bằng chứng của ba điều: người vận chuyển đã nhận hàng với số lượng, chủng loại, tình trạng như ghi trong vận đơn; quyền sở hữu hàng hoá, dùng để định đoạt và nhận hàng; và hợp đồng vận chuyển hàng hoá bằng đường biển. Mỗi chức năng hiện thực hoá niềm tin cho một bên:

• Người bán có bằng chứng đã giao hàng — chứng từ mà ngân hàng và người mua sẽ yêu cầu trước khi thanh toán.
• Người mua nắm giữ vận đơn gốc là nắm quyền nhận hàng tại cảng đến.
• Người bán, người mua và người vận chuyển có chung một văn bản ghi nhận việc vận chuyển.

Cách chuyển giao vận đơn cũng phản ánh mức độ tin cậy giữa các bên:

• Vận đơn đích danh ghi rõ tên người nhận hàng và không được chuyển nhượng — chặt chẽ nhất.
• Vận đơn theo lệnh được chuyển nhượng bằng cách ký hậu; người ký hậu cuối cùng chỉ định người nhận hàng. Đây là loại thường dùng khi thanh toán qua ngân hàng.
• Vận đơn vô danh: người xuất trình vận đơn là người nhận hàng hợp pháp. Loại này thuận tiện nhất, nhưng thất lạc vận đơn cũng có thể đồng nghĩa với mất quyền nhận hàng.

Khi hai bên đã hợp tác lâu năm và không cần bán lại hàng trong lúc vận chuyển, có thể dùng giấy gửi hàng đường biển (sea waybill). Chứng từ này vẫn là bằng chứng đã nhận hàng và bằng chứng của hợp đồng vận chuyển, nhưng không được chuyển nhượng, nên người nhận không phải chờ bản gốc gửi qua đường bưu điện. Với hàng vận chuyển bằng đường hàng không, vận đơn hàng không thường cũng không dùng để chuyển nhượng — hàng đến nhanh, nhiều khi đến trước cả chứng từ.

Khi trách nhiệm của người vận chuyển cần được chuẩn hoá

Có một thời kỳ, người vận chuyển đưa vào vận đơn nhiều điều khoản miễn trách nhiệm có lợi cho mình, trong khi chủ hàng hầu như không có lựa chọn. Vận đơn xác nhận việc nhận hàng, nhưng chưa bảo vệ được quyền lợi của người gửi hàng. Năm 1924, các quốc gia ký tại Brussels một công ước thống nhất một số quy tắc về vận đơn — thường gọi là Quy tắc Hague — đặt ra mức trách nhiệm tối thiểu mà người vận chuyển không thể tự loại bỏ bằng điều khoản riêng.

Pháp luật hàng hải của các nước, trong đó có Việt Nam, đều quy định về trách nhiệm và giới hạn trách nhiệm của người vận chuyển. Điểm cần lưu ý: giới hạn bồi thường được tính theo kiện hoặc theo trọng lượng, nên với hàng có giá trị cao, số tiền người vận chuyển phải bồi thường có thể thấp hơn nhiều so với giá trị lô hàng. Khoảng chênh lệch đó là phần bảo hiểm cần bù đắp.

Bảo hiểm: chia nhỏ một rủi ro lớn

Từ thời cổ đại, người đi biển ở Địa Trung Hải đã có một tập quán: khi gặp bão, nếu phải ném bớt hàng xuống biển để cứu tàu, thiệt hại không dồn lên riêng chủ của số hàng bị ném, mà được chia cho tất cả những người có tài sản được cứu. Người La Mã ghi lại tập quán này như luật của người đảo Rhodes. Đến nay, nó vẫn tồn tại với tên gọi tổn thất chung — Bộ luật Hàng hải Việt Nam định nghĩa đó là những hy sinh và chi phí bất thường được thực hiện một cách có ý thức và hợp lý vì sự an toàn chung.

Ý nghĩa của tập quán ấy rất rõ ràng: trên cùng một con tàu, rủi ro của một chủ hàng cũng là rủi ro của tất cả. Nó còn có một hệ quả thực tế mà nhiều người mới chưa biết: khi xảy ra tổn thất chung, chủ hàng có thể phải đóng góp phần của mình — thường bằng một khoản bảo đảm — dù hàng của họ không hề bị hư hại. Nếu có bảo hiểm, phần đóng góp này thường do công ty bảo hiểm chi trả.

Bảo hiểm hàng hoá hiện đại phát triển từ cùng tinh thần đó. Cuối thế kỷ 17, quán cà phê của Edward Lloyd ở London là nơi chủ hàng, chủ tàu gặp những người sẵn sàng nhận rủi ro thay họ để đổi lấy một khoản phí. Phí bảo hiểm chính là cái giá để một rủi ro lớn không phải do một bên gánh chịu một mình.

Ai mua bảo hiểm, mua đến mức nào

Câu hỏi “ai nên mua bảo hiểm” quay về điều kiện giao hàng: bên nào chịu rủi ro ở chặng nào thì bên đó cần được bảo vệ ở chặng đó.

• Mua theo FOB hoặc CFR: rủi ro chuyển sang bạn từ khi hàng đã được xếp lên tàu tại cảng đi, và người bán không có nghĩa vụ mua bảo hiểm cho bạn. Nhiều người mới cho rằng người bán đã trả cước thì cũng lo luôn bảo hiểm — với CFR, điều đó không đúng.
• Mua theo CIF hoặc CIP: người bán phải mua bảo hiểm cho bạn, với số tiền bảo hiểm tối thiểu bằng 110% giá trị hợp đồng. Tuy nhiên, với CIF, mức tối thiểu là điều kiện hẹp nhất của bộ điều khoản bảo hiểm hàng hoá thông dụng (điều kiện C — chỉ bảo hiểm một số rủi ro lớn được liệt kê); với CIP là điều kiện rộng nhất (điều kiện A). Với hàng dễ hư hỏng, dễ vỡ hoặc giá trị cao, nên thoả thuận phạm vi bảo hiểm rộng hơn và ghi rõ trong hợp đồng.

Khi nhận chứng từ bảo hiểm, cần xem: ai là người được bảo hiểm, số tiền bảo hiểm, điều kiện A, B hay C, hành trình được bảo hiểm từ đâu đến đâu, và khi có tổn thất thì thông báo cho ai.

Kiểm tra gì khi nhận vận đơn

Vận đơn chỉ chứng minh được những gì được ghi trên đó, vì vậy cần dành thời gian kiểm tra:

• Người gửi hàng, người nhận hàng (hoặc “theo lệnh” của ai), cảng đi, cảng đến.
• Tên hàng, số kiện, trọng lượng thống nhất với hoá đơn thương mại, phiếu đóng gói và hợp đồng.
• Ghi chú về tình trạng hàng hoá: vận đơn có ghi chú hàng hoặc bao bì bị hư hại thường được gọi là vận đơn không hoàn hảo. Khi thanh toán bằng thư tín dụng, ngân hàng thường chỉ chấp nhận chứng từ vận tải hoàn hảo.
• Số bản gốc đã phát hành và bạn đã nhận đủ bộ hay chưa.

Phát hiện sai sót và điều chỉnh khi hàng còn trên đường thì đơn giản; điều chỉnh khi hàng đã về cảng vừa mất thời gian, vừa phát sinh phí lưu bãi.