Vì sao có Incoterms? Câu chuyện về điểm trách nhiệm đổi chủ

Một lô hàng, chín chặng đường

Chị Lan ở Hải Phòng đặt mua một lô nồi cơm điện từ một nhà máy ở Osaka. Nhà máy báo giá 3.000 yên mỗi chiếc. Con số có vẻ đơn giản, nhưng hãy nhìn vào hành trình mà lô hàng phải đi qua:

1. Hàng nằm trong kho của nhà máy.
2. Hàng được bốc lên xe tải.
3. Làm thủ tục xuất khẩu tại Nhật Bản.
4. Vận chuyển ra bãi container, giao cho hãng tàu.
5. Xếp hàng lên tàu tại cảng Osaka.
6. Vận chuyển trên biển nhiều ngày.
7. Cập cảng Hải Phòng, dỡ hàng khỏi tàu.
8. Làm thủ tục nhập khẩu, nộp thuế tại Việt Nam.
9. Vận chuyển về kho của chị Lan.

Chặng nào cũng phát sinh chi phí và chặng nào cũng có thể xảy ra sự cố. Vậy câu hỏi thực sự là: mức giá 3.000 yên đã bao gồm đến chặng nào? Nhà máy chịu trách nhiệm đến đâu, chị Lan tiếp nhận từ đâu? Nếu hàng bị ẩm ướt ở chặng 6, ai chịu thiệt hại?

Mọi giao dịch mua bán đường dài đều phải trả lời câu hỏi này. Và cách trả lời là chọn một điểm giao hàng trên hành trình ấy.

Mỗi điểm giao hàng, một tên gọi

Giả sử nhà máy nói: “Chúng tôi để sẵn hàng tại cửa kho. Từ đó trở đi, chị lo toàn bộ — xe, thủ tục, tàu, bảo hiểm.” Trách nhiệm của nhà máy kết thúc ngay ở chặng 1. Thương nhân quốc tế gọi cách giao hàng này là giao tại xưởng — Ex Works (EXW).

Giả sử nhà máy làm thêm một phần: “Chúng tôi lo xe và thủ tục xuất khẩu tại Nhật Bản, giao hàng cho người vận chuyển do chị chỉ định tại bãi container.” Điểm giao hàng chuyển đến chặng 4. Đó là giao cho người chuyên chở — Free Carrier (FCA).

Giả sử nhà máy chịu trách nhiệm đến khi hàng đã được xếp lên tàu tại cảng Osaka, tức chặng 5. Đó là giao lên tàu — Free On Board (FOB).

Tiếp theo là một kiểu thoả thuận tinh tế hơn. Nhà máy nói: “Chúng tôi thuê tàu và trả cước đến Hải Phòng, nhưng khi hàng đã lên tàu tại Osaka thì rủi ro thuộc về chị.” Chi phí cước được người bán trả đến chặng 7, nhưng rủi ro chuyển sang người mua từ chặng 5. Đó là Cost and Freight (CFR). Nếu nhà máy mua thêm bảo hiểm cho chị Lan trên chặng đường biển, đó là Cost, Insurance and Freight (CIF). Đây cũng là điểm nhiều người hiểu sai nhất: bên trả cước chưa chắc là bên chịu rủi ro.

Và nếu nhà máy lo trọn gói đến tận kho của chị Lan, kể cả thủ tục và thuế nhập khẩu tại Việt Nam — chặng 9 — đó là giao hàng đã nộp thuế — Delivered Duty Paid (DDP).

Giữa các điểm đó còn một số điểm giao hàng khác, tổng cộng thành 11 điều kiện. Như vậy, đó không phải 11 thuật ngữ cần học thuộc, mà là 11 cách trả lời cho cùng một câu hỏi: trách nhiệm được chuyển giao ở đâu.

Vì sao cần một bộ quy tắc chung

Những thuật ngữ như FOB, CIF đã xuất hiện từ lâu trong thương mại đường biển. Vấn đề là mỗi cảng, mỗi quốc gia hiểu chúng theo cách riêng. Năm 1923, Phòng Thương mại Quốc tế (ICC) khảo sát sáu thuật ngữ thông dụng tại 13 quốc gia và ghi nhận rõ sự khác biệt trong cách hiểu. Năm 1928, cuộc khảo sát được mở rộng ra hơn 30 quốc gia. Năm 1936, bộ Incoterms đầu tiên ra đời với sáu điều kiện — FAS, FOB, C&F, CIF, Ex Ship, Ex Quay — tất cả đều dành cho vận tải đường biển, vì thương mại quốc tế thời đó chủ yếu đi bằng tàu.

Quy tắc thay đổi theo cách con người giao hàng

Điều đáng chú ý nhất ở Incoterms là bộ quy tắc này không đứng yên. Mỗi khi cách thức giao hàng trong thực tế thay đổi, Incoterms lại được điều chỉnh theo:

• Vận tải đường sắt phát triển sau Thế chiến thứ hai → năm 1953 bổ sung các điều kiện cho phương thức vận tải không phải đường biển.
• Container xuất hiện. Năm 1956, con tàu Ideal X của Malcolm McLean chở những container đầu tiên từ Newark đến Houston. Từ đó, hàng không còn được giao ở mạn tàu, mà được giao tại bãi container trước khi lên tàu. Năm 1980, ICC bổ sung điều kiện FRC cho cách giao hàng mới này; năm 1990, điều kiện được chuẩn hoá thành FCA, áp dụng cho mọi phương thức vận tải.
• Khái niệm lan can tàu được thay thế. Trước đây, rủi ro theo FOB chuyển giao khi hàng “qua lan can tàu” — hình ảnh của thời kỳ hàng được cẩu qua mạn tàu. Từ Incoterms 2010, thời điểm này được quy định đơn giản là khi hàng đã ở trên tàu.
• Nơi giao hàng không chỉ là bến bãi. Năm 2020, DAT (giao tại bến) được thay bằng DPU (giao tại nơi đến, đã dỡ hàng), áp dụng cho mọi địa điểm.

Mỗi lần sửa đổi là một lần quy tắc theo kịp thực tiễn. Vì vậy, cách sử dụng Incoterms đúng nhất là xác định trên thực tế lô hàng của bạn được giao ở đâu, rồi chọn điều kiện phù hợp với điểm giao hàng đó.

Áp dụng vào giao dịch của bạn

• Luôn ghi đủ ba thành phần: tên điều kiện, địa điểm cụ thể và phiên bản. Ví dụ: “FOB Osaka Port, Incoterms® 2020”. Chỉ ghi “FOB” là chưa trả lời câu hỏi “giao hàng ở đâu”.
• Hàng container hoặc hàng không: nên dùng FCA, CPT, CIP thay cho FOB, CFR, CIF — vì trên thực tế hàng được giao tại bãi container hoặc sân bay, không phải trên boong tàu.
• Khi bạn ở Việt Nam bán hàng cho đối tác nước ngoài: nên tránh EXW, vì người mua sẽ phải tự làm thủ tục xuất khẩu tại Việt Nam. Khi bạn mua hàng từ nước ngoài về Việt Nam: cần cân nhắc kỹ với DDP, vì người bán phải tự lo thủ tục và thuế nhập khẩu tại Việt Nam.
• Khi chọn nhóm C (CFR, CIF, CPT, CIP), cần nhớ rủi ro đã thuộc về bạn từ nơi đi. Bảo hiểm theo CIF chỉ ở mức tối thiểu, theo CIP ở mức rộng hơn; nếu muốn phạm vi khác, hãy ghi rõ trong hợp đồng.

Tra nhanh 11 điều kiện

Diễn giải tóm tắt — văn bản gốc Incoterms® thuộc bản quyền của ICC.

Mã	Phương thức vận tải	Cước vận tải chính	Thủ tục xuất khẩu	Thủ tục nhập khẩu	Rủi ro chuyển sang người mua khi
EXW	Mọi phương thức	Người mua	Người mua	Người mua	Hàng sẵn sàng tại kho người bán
FCA	Mọi phương thức	Người mua	Người bán	Người mua	Giao cho người chuyên chở tại nơi quy định
CPT	Mọi phương thức	Người bán	Người bán	Người mua	Giao cho người chuyên chở đầu tiên
CIP	Mọi phương thức	Người bán (+ bảo hiểm)	Người bán	Người mua	Giao cho người chuyên chở đầu tiên
DAP	Mọi phương thức	Người bán	Người bán	Người mua	Hàng tới nơi đến, chưa dỡ
DPU	Mọi phương thức	Người bán	Người bán	Người mua	Hàng tới nơi đến, đã dỡ
DDP	Mọi phương thức	Người bán	Người bán	Người bán	Hàng tới nơi đến, đã thông quan nhập khẩu
FAS	Đường biển	Người mua	Người bán	Người mua	Hàng đặt dọc mạn tàu tại cảng xếp hàng
FOB	Đường biển	Người mua	Người bán	Người mua	Hàng đã ở trên tàu tại cảng xếp hàng
CFR	Đường biển	Người bán	Người bán	Người mua	Hàng đã ở trên tàu tại cảng xếp hàng
CIF	Đường biển	Người bán (+ bảo hiểm)	Người bán	Người mua	Hàng đã ở trên tàu tại cảng xếp hàng